راهنمای فنی HSE · ویژه‌ی کارکنان و دانشجویان

ایمنی در آزمایشگاه

راهنمای جامع اصول ایمنی، بهداشت فردی و پیشگیری از آلودگی در محیط آزمایشگاه‌های دانشگاهی، پژوهشی و بالینی — از پوشش و دستکش گرفته تا مواد شیمیایی، پرتوها و مدیریت پسماند.

بهداشت فردی و PPE
تجهیزات و اضطراری
خطرات حاد (برق، شیمی، پرتو)
محیط و مقررات
back_handدستکش boltبرق scienceشیشه‌آلات inventory_2مواد خطرناک flareپرتوها clean_handsبهداشت دست emergencyدوش اضطراری delete_sweepمدیریت پسماند propane_tankگاز فشرده
menu_book ۱۶ فصل تخصصی · بر اساس دستورالعمل‌های ایمنی آزمایشگاهی

 

 

list_altفهرست مطالب
toc

نقشه‌ی راه این راهنما

۱۶ فصل، دسته‌بندی‌شده بر اساس نوع خطر و رنگ مرتبط با آن

 
۰۱apartmentاصول کلی و طراحی آزمایشگاهحفاظت عمومی و فضاسازی
۰۲ruleقوانین اساسی رفتاردخانیات، تماس دست، خوردن و آشامیدن
۰۳back_handدستکش‌های حفاظتیانتخاب، استفاده و نگهداری
۰۴clean_handsسوزن، پی‌پت و شست‌وشودست و چشم
۰۵checkroomپوشش و بهداشت فردیروپوش، واکسیناسیون، کفش، مو
۰۶emergencyتجهیزات ایمنی و اضطراریسرسوزن، تنفسی، دوش اضطراری
۰۷scienceشیشه‌آلات و دستگاه‌های حساسسانتریفیوژ، کرایوستات
۰۸cleaning_servicesکنترل آلودگی محیطسطوح، نگهداری مواد، ضدعفونی
۰۹exit_to_appایمنی عمومی محیطخروج، کودکان، کمک‌های اولیه
۱۰boltایمنی برقتماس مستقیم و غیرمستقیم
۱۱flareپرتوهای غیریونسازUV، مادون‌قرمز، لیزر، مایکروویو
۱۲propane_tankگازهای فشردهنگهداری و جابه‌جایی سیلندر
۱۳warningایمنی مواد شیمیاییمایعات قابل‌اشتعال و علائم هشدار
۱۴delete_sweepوسایل و مدیریت پسمانداتوکلاو، سوزاندن، گندزدایی
۱۵ac_unitمواد فرار و نگهداری سردهودها، یخچال و فریزر
۱۶gavelاصول اخلاقی و مقررات عمومیآیین‌نامه‌ی رفتار در آزمایشگاه

 

 

apartmentفصل ۰۱
apartment

اصول کلی و طراحی آزمایشگاه

حفاظت و پیشگیری از آلودگی کارکنان و دانشجویان

 

در آزمایشگاه‌ها عوامل خطرساز متعددی مانند مواد شیمیایی، مواد عفونت‌زا، مواد رادیواکتیو، عوامل بیماری‌زای بیولوژیک، جریان الکتریسیته، وسایل مکانیکی، مواد آتش‌زا و سرطان‌زا، بخارات سمی و پسماندهای خطرناک وجود دارد که در صورت عدم رعایت اصول ایمنی می‌توانند سلامت انسان را به خطر اندازند. آگاهی از این خطرات، رعایت نکات ایمنی و آشنایی با نحوه‌ی مواجهه با آن‌ها، از اصول اولیه‌ی کار در آزمایشگاه محسوب می‌شود.

apartment

فضاسازی و چیدمان آزمایشگاه

طراحی و فضاسازی آزمایشگاه در مراکز دانشگاهی، پژوهشی و بیمارستانی، آیین‌نامه‌ی خاص خود را دارد. برای نمونه، بخش‌های اداری باید کاملاً از بخش‌های آزمایشگاهی و فنی مجزا باشند و افراد برای دسترسی به این نواحی مجبور به عبور از بخش‌های دیگر نباشند. فضای آبدارخانه و غذاخوری نیز باید با فاصله‌ی مناسب از قسمت‌های آزمایشگاهی و فنی قرار گیرد.

category

دسته‌های اصلی خطرات آزمایشگاهی

مواد شیمیایی عوامل عفونت‌زا مواد رادیواکتیو وسایل مکانیکی مواد آتش‌زا جریان برق مواد سرطان‌زا پسماند خطرناک

 

 

ruleفصل ۰۲
rule

قوانین اساسی رفتار در آزمایشگاه

دخانیات، تماس دست و ممنوعیت خوردن و آشامیدن

 
smoke_free

استعمال دخانیات ممنوع

بند ۰۱

در تمامی بخش‌های فنی آزمایشگاه، استعمال دخانیات (سیگار، پیپ و غیره) ممنوع است؛ این کار می‌تواند عامل مهمی برای ایجاد آتش‌سوزی در ارتباط با حلال‌های قابل‌اشتعال (الکل‌ها، اترها، استون، گزیلون و…) باشد. همچنین انتقال این وسایل از میز کار به دهان می‌تواند منبعی برای انتقال میکروارگانیسم‌ها و توکسین‌ها باشد.

front_hand

پرهیز از تماس دست با صورت

بند ۰۲

هنگام کار در آزمایشگاه باید از تماس دست با صورت، چشم، گوش و بینی خودداری کرد. همچنین فروبردن قلم در دهان، جویدن ناخن و جویدن آدامس نیز باید کنار گذاشته شود.

no_food

خوردن و آشامیدن ممنوع

بند ۰۳

در تمامی آزمایشگاه‌ها، خوردن غذا، نوشیدن آشامیدنی و هر عملی که سبب تماس دست با دهان شود ممنوع است. بسیاری از مواد موجود در آزمایشگاه سمی یا سرطان‌زا هستند؛ برای نمونه آرسنیک تری‌اکسید، پتاسیم سیانید و باریم کلراید بسیار سمی‌اند و پلی‌اکریل‌آمید، آگارز و اتیدیوم بروماید سمی و سرطان‌زا محسوب می‌شوند. بخار برخی مواد رادیواکتیو نیز در صورت ترکیب با غذا یا نوشیدنی می‌تواند آسیب جدی وارد کند.

برخی عوامل میکروبی، قارچی و ویروسی نیز می‌توانند آب، غذا و نوشیدنی را آلوده کنند؛ نمونه‌هایی مانند خاک و آب آلوده، مدفوع دام و طیور یا خون و ادرار دام از این دست‌اند. از آنجا که بسیاری از نمونه‌ها در یخچال و فریزر نگهداری می‌شوند، نگهداری هرگونه ماده‌ی خوراکی یا آشامیدنی در آن‌ها ممنوع است.

dangerous

هرگز فراموش نکنید

هیچ ماده‌ی غذایی یا آشامیدنی نباید در یخچال یا فریزر آزمایشگاه نگهداری شود.

 

 

back_handفصل ۰۳
back_hand

دستکش‌های حفاظتی

انتخاب، استفاده، نگهداری و موارد الزامی

 
rule_settings

اصول کلی استفاده

بند ۰۴

دستکش در اندازه‌های متفاوت و از جنس مناسب باید همیشه در تمام بخش‌های فنی در دسترس باشد. دستکش‌های لاتکس، نیتریل یا وینیل محافظت کافی ایجاد می‌کنند؛ اما انواع نازک لاتکس یا وینیل در برابر سوراخ‌شدن با وسایل تیز محافظت کافی ندارند. دستکش‌ها باید در اندازه‌هایی تا مچ، آرنج و شانه در دسترس باشند.

دستکش‌ها نباید حین کار تعویض شوند، بلکه این کار پس از اتمام کار انجام می‌شود (مگر در صورت آسیب‌دیدگی). کارکنان باید هنگام برخورد با دستکش‌های آلوده، از آلودگی محیط و پوست جلوگیری کنند.

checklist

انواع دستکش بر اساس کاربرد

  • لاستیکی یا چرمی: کارهای سنگین، وسایل داغ یا تخلیه‌ی محفظه‌های حاوی مواد خطرناک
  • خانگی: تمیز کردن، شست‌وشوی وسایل شیشه‌ای و ضدعفونی
  • لاتکس: کار با خون و مواد خطرناک
  • پلاستیکی یک‌بار مصرف: موارد اضطراری (فاقد نقش حفاظتی در برابر میکروارگانیسم‌ها)
  • نسوز: کار با وسایل بسیار داغ
autorenew

نگهداری، استفاده‌ی مجدد و حساسیت به لاتکس

دستکش‌ها نباید شسته و مجدداً استفاده شوند، زیرا کیفیت حفاظتی آن‌ها کاهش می‌یابد؛ مواد شوینده ممکن است نفوذ مایعات از سوراخ‌های نامرئی را افزایش دهند و مواد ضدعفونی‌کننده نیز دستکش را تخریب می‌کنند. حلال‌های آلی به‌سرعت به دستکش لاتکس آسیب می‌زنند و برخی حلال‌ها دستکش وینیلی را حل می‌کنند. دستکش‌های لاستیکی خانگی را می‌توان ضدعفونی و مجدداً استفاده کرد، اما در صورت بریدگی، سوراخ یا بدرنگی باید دور انداخته شوند.

پوشیدن دو جفت دستکش هنگام اتوپسی یا در شرایط احتمال آلودگی با خون و مایعات بدن دام توصیه می‌شود؛ آلودگی پوست با دو دستکش کمتر از یک دستکش رخ می‌دهد. حدود ۶ تا ۱۷ درصد افراد ممکن است به لاتکس حساسیت داشته باشند؛ در این موارد دستکش‌های کم‌پروتئین، بدون پودر یا از جنس نیتریل و پلی‌اتیلن توصیه می‌شود.

verified

استفاده از دستکش در چه مواردی الزامی است؟

هنگام نمونه‌گیری، انتقال نمونه‌ها و انجام آزمایش؛ در تماس با بافت، خون، سرم، پلاسما، خاک و آب آلوده، ترشحات بدن دام، مواد ژنتیکی، کود حیوانی، پرندگان و حشرات؛ و نیز هنگام کار با اتیدیوم بروماید، نیترات نقره و اکریل‌آمید. در کشت میکروبی خاص، جراحی یا کار با DNA/RNA دام، دستکش استریل ضروری است.

 

 

clean_handsفصل ۰۴
clean_hands

سوزن، پی‌پت و شست‌وشوی دست و چشم

جلوگیری از آسیب و آلودگی در کارهای روزمره

 
vaccines

سرپوش سرسوزن

بند ۰۵

به هیچ وجه نباید سوزن‌های استفاده‌شده‌ی سرنگ یک‌بار مصرف با دست جدا شوند یا درپوش روی آن‌ها قرار گیرد. در صورت ناگزیر بودن، درپوش باید روی یک سطح قرار گیرد و تنها با کمک یک دست انجام شود.

colorize

برداشت مایعات با پی‌پت

بند ۰۶

هرگز نباید مایعات، به‌ویژه اسیدها، بازها و مواد شیمیایی، با دهان برداشته شوند؛ برای این کار باید از وسایل مخصوص پی‌پت‌کشی استفاده کرد. قطرات انتهایی نمونه نیز نباید با فشار زیاد خارج شوند، زیرا ممکن است آئروسل ایجاد کنند.

clean_hands

شست‌وشوی دست

بند ۰۷

مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه، شست‌وشوی مکرر دست‌هاست؛ باید همیشه صابون (ترجیحاً مایع) و مواد ضدعفونی‌کننده در دسترس کارکنان باشد. پیش از هر فعالیتی که دست با مخاط چشم یا خراش پوستی تماس کامل دارد، شست‌وشو با آب جاری و صابون توصیه می‌شود؛ در نبود آب، می‌توان از ژل‌های پایه‌الکلی استفاده کرد. کرم مرطوب‌کننده می‌تواند التهاب ناشی از شست‌وشوی مکرر را کاهش دهد و بریدگی‌ها باید با پانسمان غیرقابل‌نفوذ به آب پوشانده شوند.

verified

شست‌وشوی دست در این موارد الزامی است

پس از تماس اتفاقی با خون، مایعات بدن دام، بافت یا آب آلوده؛ پیش و پس از تماس با مواد شیمیایی یا نمونه‌ها؛ پس از پایان کار و پیش از ترک آزمایشگاه؛ پس از درآوردن دستکش یا پیش از پوشیدن دستکش جدید؛ و پیش از خوردن، آشامیدن، سیگار کشیدن، آرایش کردن یا تعویض لنز تماسی.
visibility

شست‌وشوی چشم

بند ۰۸

در بخش‌هایی که با اسید، مواد سوزاننده یا خورنده کار می‌شود، باید جایگاه ثابتی برای شست‌وشوی چشم در نظر گرفته شود؛ عملکرد این وسایل باید به‌طور هفتگی بررسی شود. در صورت آلودگی چشم و صورت با مواد شیمیایی، بهترین اقدام شست‌وشوی سریع با مقدار زیاد آب به مدت ۱۵ دقیقه است.

 

 

checkroomفصل ۰۵
checkroom

پوشش و بهداشت فردی کارکنان

محافظت چشم و صورت، لباس، واکسیناسیون، کفش، مو، جواهرات و ریش

 
masks

محافظت از چشم و صورت

بند ۰۹

هنگام کار با مواد سمی، سوزاننده یا خطرناک، و در معرض پاشش خون یا مایعات بدن حیوان، باید از عینک حفاظتی یا ماسک چشم و صورت استفاده شود. ماسک‌های تمام‌صورت پلاستیکی شفاف (مانند ماسک جوشکاری) برای کارهای طولانی‌مدت مناسب‌اند. لنزهای تماسی، به‌ویژه انواع نرم، می‌توانند حلال‌ها و بخارات را جذب و در تماس با قرنیه نگه دارند؛ بنابراین کارکنان نباید بدون عینک یا ماسک حفاظتی از لنز تماسی استفاده کنند.

checkroom

لباس کارکنان و دانشجویان

بند ۱۰

پوشیدن روپوش یا پوشش کامل بدن الزامی است. همه‌ی کارکنان فنی باید حداقل از روپوش آستین‌بلند با جلوی بسته یا کت آزمایشگاهی با سرآستین بسته استفاده کنند. هنگام کار با مواد بسیار خطرناک می‌توان از پیش‌بند یا روپوش یک‌بار مصرف غیرقابل‌نفوذ استفاده کرد. هنگام ترک بخش‌های فنی، به‌ویژه در محل‌های عمومی، باید روپوش خارج شود و در صورت آلودگی با مواد خطرناک، بلافاصله تعویض گردد. پوشش‌های آلوده نباید برای شست‌وشو از آزمایشگاه خارج شوند (نه به منزل و نه به خشک‌شویی).

vaccines

واکسیناسیون و بهداشت

بند ۱۱

برنامه‌ی واکسیناسیون (به‌ویژه هپاتیت B)، تست پوستی مایکوباکتریوم توبرکلوزیس و معاینات دوره‌ای باید برای کارکنان در نظر گرفته شود. زنان باردار و افراد دارای نقص سیستم ایمنی نباید در بخش‌های پرخطر فعالیت کنند.

footprint

کفش مناسب

بند ۱۲

کفش‌ها باید راحت، دارای کف لاستیکی و پوشاننده‌ی کامل پا باشند. کفش‌های پارچه‌ای که مواد شیمیایی را جذب می‌کنند مناسب نیستند؛ کفش‌های چرمی یا مصنوعی غیرقابل‌نفوذ توصیه می‌شود.

content_cut

مو و ریش

بند ۱۳ و ۱۵

موها باید پشت سر جمع شوند تا از تماس با سطوح آلوده و پراکنده‌شدن ارگانیسم‌ها جلوگیری شود، و از تماس با وسایل چرخانی مانند سانتریفیوژ یا میکروتوم دور بمانند. همین اصول درباره‌ی ریش آقایان نیز صادق است؛ ریش بلند می‌تواند در استفاده از دستگاه‌های کمک‌تنفسی نیز مشکل‌ساز شود.

diamond

جواهرات و زیورآلات

بند ۱۴

به‌جز حلقه‌ی ازدواج، استفاده از جواهرات توصیه نمی‌شود، زیرا ممکن است به وسایل گیر کنند، در مواد آلوده آویزان شوند یا در مواد شیمیایی حل شوند.

 

 

emergencyفصل ۰۶
emergency

تجهیزات ایمنی و اضطراری

وسایل تیز و برنده، تجهیزات تنفسی و دوش اضطراری

 
medical_services

وسایل تیز و برنده

بند ۱۶

هنگام کار با سوزن، اسکالپل و شیشه‌های شکسته باید نهایت دقت به‌کار رود. در صورت امکان، جابه‌جایی وسایل تیز باید با روش‌های مکانیکی (مانند فورسپس) انجام شود. سوزن‌های استفاده‌شده نباید بریده، خم یا شکسته شوند؛ باید بلافاصله در محفظه‌های مقاوم، ترجیحاً جعبه‌های ایمنی (Safety Box)، قرار داده شوند و پیش از پر شدن کامل، طبق اصول صحیح دفع گردند.

masks

وسایل و دستگاه‌های کمک‌تنفسی

بند ۱۷

وسایل کمک‌تنفسی مناسب باید در دسترس کارکنان باشد تا آن‌ها را در برابر تنفس مواد آلوده، گردوغبار، میکروارگانیسم‌ها و بخارات مضر محافظت کند؛ به‌ویژه جایی که کنترل فنی کافی نیست یا وجود ماده‌ی خطرناک با حواس قابل‌تشخیص نیست. در مواردی که میزان اکسیژن کمتر از ۱۹.۵ درصد باشد یا ماهیت خطر مشخص نباشد، باید از وسایل تنفسی با کپسول اکسیژن فشار مثبت استفاده شود؛ افراد استفاده‌کننده باید آموزش لازم را دیده باشند.

shower

دوش اضطراری

بند ۱۸

در بدو ورود به هر آزمایشگاه، محل دوش اضطراری باید شناسایی شود. این دوش‌ها، به‌ویژه در بخش‌های کار با مواد سوزاننده، باید در محل مناسب نصب شوند و دمای آب آن‌ها معتدل باشد. عملکرد دوش‌ها و سیستم فاضلاب آن‌ها باید به‌طور متناوب بررسی شود.

info
همیشه پیش از شروع کار، مسیر دقیق دوش اضطراری و کپسول اطفای حریق نزدیک‌ترین محل کار خود را شناسایی کنید.

 

 

scienceفصل ۰۷
science

شیشه‌آلات و دستگاه‌های حساس

وسایل شیشه‌ای، سانتریفیوژ، کرایوستات و میکروتوم

 
science

نکات ایمنی کار با وسایل شیشه‌ای

بند ۱۹
  • ظروف شیشه‌ای شکسته یا ترک‌خورده دور ریخته شوند
  • درب ظروف شیشه‌ای هرگز با فشار زیاد باز نشود؛ درهای چسبیده باید بریده شوند
  • وسایل شیشه‌ای آلوده پیش از شست‌وشو ضدعفونی شوند
  • قطعات شکسته در محفظه‌ای مخصوص و مقاوم قرار گیرند
  • ظروف شیشه‌ای داغ با دستکش مقاوم به حرارت جابه‌جا شوند
  • مواد در ظروف شیشه‌ای دربسته گرم یا سرد نشوند، زیرا احتمال انفجار وجود دارد
autorenew

کار ایمن با سانتریفیوژ

بند ۲۰

سانتریفیوژ باید حداقل آئروسل ممکن را ایجاد کند و پیش از روشن‌کردن باید از بسته بودن کامل درب اطمینان حاصل شود. از سانتریفیوژ کردن لوله‌های بدون درپوش حاوی خون، ادرار یا مایعات قابل‌اشتعال باید خودداری شود، زیرا خلأ ایجادشده می‌تواند باعث آئروسل‌سازی یا انفجار مایعات قابل‌اشتعال شود. سانتریفیوژ باید به‌طور منظم با محلول هیپوکلریت سدیم (رقت ۱ به ۱۰) ضدعفونی شود.

در صورت شکستن یا مشکوک‌شدن به شکستن لوله، موتور باید خاموش شده و به مدت ۳۰ دقیقه صبر شود، سپس اقدام به تمیزکاری و ضدعفونی گردد.

cut

کرایوستات و میکروتوم

بند ۲۱

این وسایل دارای تیغه‌ی برنده هستند که می‌توانند باعث بریدگی پوست شوند. در میکروتوم، بافت‌های غوطه‌ور در پارافین برش داده می‌شوند که عموماً آلوده‌کننده نیستند؛ اما کرایوستات، به دلیل کار با بافت منجمد و ناثابت، وسیله‌ای بسیار خطرناک محسوب می‌شود و نیازمند رعایت توصیه‌های ایمنی ویژه است.

 

 

cleaning_servicesفصل ۰۸
cleaning_services

کنترل آلودگی محیط

سطوح، نگهداری مواد خطرناک، ضدعفونی و عوامل میکروبی

 
layers

سطوح آزمایشگاه

بند ۲۲

سقف، دیوار، کف و سطوح میزها باید غیرقابل‌نفوذ باشند و بلافاصله پس از آلودگی یا پایان کار روزانه با هیپوکلریت سدیم (رقت ۰.۵ درصد) یا سفیدکننده‌ی خانگی رقیق‌شده (۱ به ۱۰) ضدعفونی شوند.

inventory_2

نگهداری مواد خطرناک

بند ۲۳

معرف‌ها و مواد سمی باید در قفسه‌های عایق از نظر خروج بخار نگهداری شوند، نه بر اساس حروف الفبا. اسیدها و قلیاها باید زیر سطح چشم و محفظه‌های بزرگ نزدیک زمین نگهداری شوند؛ مطابق برگه‌ی اطلاعات ایمنی هر ماده.

cleaning_services

ضدعفونی وسایل آزمایشگاهی

بند ۲۴

یخچال‌ها، فریزرها، بن‌ماری و سانتریفیوژ باید مرتب و طبق برنامه‌ی زمان‌بندی مسئول آزمایشگاه ضدعفونی شوند؛ در موارد آلودگی مهم، این کار باید فوراً انجام شود. تجهیزات باید پیش از انتقال برای تعمیر، ضدعفونی گردند و هنگام تمیزکاری از دستکش، گان و لباس حفاظتی مناسب استفاده شود.

bug_report

برخورد با عوامل میکروبی و لاشه‌های آلوده

بند ۲۵

کارکنان باید با مشورت مسئول آزمایشگاه، روش‌های حفاظتی تعیین‌شده را رعایت کنند. تفکیک وسایل و نواحی تمیز از آلوده اهمیت زیادی دارد؛ تلفن‌ها، دستگیره‌ی درها و صفحه‌کلیدها ممکن است آلوده باشند و لازم است بر روی آن‌ها برچسب هشدار نصب شود. افرادی که با دست بدون دستکش با این وسایل در تماس‌اند باید پس از تماس دست‌ها را بشویند و از تماس دست با صورت پرهیز کنند.

 

 

exit_to_appفصل ۰۹
exit_to_app

ایمنی عمومی و مقررات محیطی

راه‌های خروج، کودکان، کمک‌های اولیه، وسایل شخصی، زباله، حیوانات و تزئینات

 
exit_to_app

راه‌های خروج

بند ۲۶

خروجی‌ها و راهروها نباید مسدود باشند؛ زباله یا وسایل غیرقابل‌استفاده در مسیر خروج قرار نگیرد و درهای خروجی نباید قفل یا مسدود باشند. وسایل آتش‌نشانی و دوش اضطراری باید در معرض دید و دسترس باشند.

child_care

ورود کودکان

بند ۲۷

به هیچ وجه کودکان و افراد زیر ۱۶ سال نباید وارد آزمایشگاه شوند.

medical_services

کمک‌های اولیه

بند ۲۸

باید جعبه‌ی کمک‌های اولیه و مکانی برای ارائه‌ی آن در آزمایشگاه وجود داشته باشد.

backpack

وسایل شخصی کارکنان

بند ۲۹

کیف پول، کت، کفش، لیوان، لباس، غذای بسته‌بندی‌نشده یا دارو نباید در قسمت فنی آزمایشگاه نگهداری شوند.

delete

دفع زباله

بند ۳۰

از تجمع زباله باید جلوگیری شود؛ زباله‌ها حداقل روزی یک‌بار طبق ضوابط پسماند آزمایشگاهی دفع گردند.

pest_control

کنترل ورود حیوانات

بند ۳۱

با نصب توری و سم‌پاشی، از ورود حشرات و جوندگان جلوگیری شود؛ حیوانات خانگی نباید وارد بخش فنی شوند.

celebration

وسایل تزئینی در آزمایشگاه

بند ۳۲

استفاده از وسایل جشن باید سازمان‌یافته باشد؛ از وسایل تزئینی الکتریکی، شمع و هر موردی که خطر آتش‌سوزی را افزایش می‌دهد نباید استفاده کرد.

 

 

boltفصل ۱۰
bolt

ایمنی برق

خطر برق‌گرفتگی و نکات پیشگیرانه

 
flash_on

تماس مستقیم و غیرمستقیم

بند ۳۳

برق‌گرفتگی به دو صورت رخ می‌دهد: تماس مستقیم، زمانی که فرد سهواً با هادی برق‌دار سالم تماس می‌یابد؛ و تماس غیرمستقیم، زمانی که در اثر نقص عایق، بدنه‌ی فلزی دستگاهی برق‌دار می‌شود و فرد با آن سطح در تماس است. عوارض برق‌گرفتگی می‌تواند شامل اختلال قلبی و عصبی، سوختگی، از دست دادن حافظه، نابینایی و ناشنوایی و لخته‌شدن خون باشد.

electrical_services

نکات کلیدی پیشگیری

  • وسایل برقی باید دارای حفاظ باشند و به‌گونه‌ای نصب شوند که خطر برق‌گرفتگی نداشته باشند
  • نصب و تنظیم تجهیزات الکتریکی فقط باید توسط افراد واجد صلاحیت فنی انجام شود
  • قسمت‌های فلزی وسایل برقی باید مجهز به سیستم اتصال به زمین (ارت) مؤثر باشند
  • در مسیر تمام وسایل برقی باید فیوز مناسب نصب شود
  • در مجاورت مواد قابل‌اشتعال فقط از وسایل برقی متحرک ایمن استفاده شود
  • از دست‌زدن به وسایل معیوب، سیم‌های بدون روکش یا پریزهای معیوب خودداری شود
  • هنگام تعمیرات برقی، تمام وسایل از مدار خارج و دوشاخه‌ها کشیده شوند
  • در آزمایشگاه‌های دارای گاز قابل‌احتراق، از اتصالات جرقه‌زا استفاده نشود
  • استفاده از دستکش و چکمه‌ی عایق در محیط‌های پرخطر الزامی است
  • استفاده از رله‌های حفاظتی (دیفرانسیل) و ترانس ایزوله توصیه می‌شود

 

 

flareفصل ۱۱
flare

پرتوهای غیریونساز

ماوراءبنفش، مادون‌قرمز، لیزر و مایکروویو

 

پرتوهای غیریونساز، پرتوهایی هستند که انرژی هر فوتون آن‌ها (کمتر از ۱۲.۴ الکترون‌ولت) برای یونیزه‌کردن ماده‌ی بیولوژیک کافی نیست. امواج ماوراصوت نیز از این دسته محسوب می‌شوند، با این تفاوت که تنها در محیط مادی منتشر می‌شوند؛ در حالی که پرتوهای الکترومغناطیسی در خلأ نیز منتشر می‌شوند.

wb_sunny

ماوراءبنفش (UV)

بند ۳۴

طول موج ۱۰۰ تا ۲۸۰ نانومتر (UV-C) خاصیت میکروب‌کشی دارد. تابش بیش‌ازحد می‌تواند باعث ورم ملتحمه و قرنیه، سوختگی شبکیه، آفتاب‌سوختگی، چروک پوست، آب‌مروارید و افزایش خطر سرطان پوست شود. شیشه‌های مخصوص و عینک‌های تیره محافظت مناسبی ایجاد می‌کنند.

device_thermostat

مادون‌قرمز (IR)

عمدتاً توسط پوست و چشم جذب می‌شود و می‌تواند باعث سوختگی و تیرگی پوست شود؛ در مواجهه‌ی طولانی‌مدت، خطر آب‌مروارید یا آسیب بینایی وجود دارد. افزایش فاصله از منبع، شدت پرتو را کاهش می‌دهد و استفاده از عینک مخصوص برای کار با سطوح داغ الزامی است.

center_focus_strong

پرتوهای لیزری

به دلیل شدت بالا می‌توانند باعث تخریب آنی بافت یا کوری لحظه‌ای شوند. نگاه مستقیم به پرتو یا مشاهده‌ی آن با وسایل نوری (دوربین، تلسکوپ) خطرناک است؛ استفاده توسط افراد غیرمتخصص ممنوع است و برای لیزرهای با توان بیش از ۰.۵ میلی‌وات، استفاده از عینک و محافظ پوست مخصوص ضروری است.

router

امواج میکروویو و رادیویی

جذب این امواج می‌تواند به شکل گرما یا اثرات غیرحرارتی ظاهر شود؛ بافت‌های حساس مانند چشم و سیستم عصبی مرکزی (به‌ویژه مغز) آسیب‌پذیرترند. اثرات احتمالی شامل آب‌مروارید، اختلال در تنظیم دمای بدن، سردرد و کاهش اشتها است؛ بنابراین بهتر است کمتر در معرض این امواج قرار گرفت.

verified

اصول کلی حفاظت

عدم تابش غیرضروری، کاهش سطح پرتو تا حداقل ممکن، نصب علائم خطر، کنترل ورود به نواحی محدود، عدم تعمیر دستگاه‌ها توسط افراد غیرمتخصص، و استفاده‌ی الزامی از وسایل حفاظت فردی.

 

 

propane_tankفصل ۱۲
propane_tank

گازهای فشرده و رگولاتورها

دسته‌بندی، خطرات و نکات نگهداری

 
category

دسته‌بندی گازهای فشرده

بند ۳۵
  • گازهای فشرده: اکسیژن، هیدروژن، هلیم، آرگون
  • مایعات فشرده: کلر، دی‌اکسید کربن
  • گازهای حل‌شده در مایع: استیلن در استون
  • مایع‌های برودتی: نیتروژن و اکسیژن مایع

خطرات اصلی شامل خفگی ناشی از جابه‌جایی اکسیژن هوا، خروج و انبساط ناگهانی گاز، انفجار در اثر گرما یا ضربه، و پرتاب‌شدن کپسول در صورت آسیب به قسمت بالایی آن است.

inventory_2

نکات نگهداری و جابه‌جایی

  • کپسول‌های آتش‌گیر نباید در کنار گازهای سمی، خورنده یا اکسنده قرار گیرند
  • کپسول‌های اکسنده و سمی باید حداقل یک متر فاصله داشته باشند
  • همه‌ی کپسول‌ها باید عمودی و با کمربند یا زنجیر محکم به دیوار بسته شوند
  • هنگام جابه‌جایی، سرپوش محافظ روی کپسول قرار گیرد و از چرخ مخصوص حمل استفاده شود
  • شیر بالای سیلندر هنگام عدم استفاده بسته نگه داشته شود
  • سیلندر نباید نزدیک در یا مسیر تردد قرار گیرد و از رطوبت، نور و گرما محافظت شود
  • برای هر گاز باید از رگولاتور اختصاصی همان گاز استفاده شود
dangerous

هرگز

از رگولاتور مخصوص اکسیژن برای گازهای دیگر استفاده نکنید و روی رگولاتور از مواد روغنی یا گریس استفاده ننمایید؛ این کار می‌تواند به واکنش انفجاری بینجامد.

 

 

warningفصل ۱۳
warning

ایمنی مواد شیمیایی

مایعات قابل‌اشتعال، مواد فرار و علائم هشدار

 
local_fire_department

مایعات قابل‌اشتعال

بند ۳۶

هنگام کار با مواد قابل‌احتراق مانند بنزن و اتر باید از نزدیک کردن آن‌ها به شعله خودداری کرد. فقط مقادیر موردنیاز سفارش داده شود؛ مواد قابل‌اشتعال در ظروف ایمن یا یخچال مخصوص نگهداری شوند و برای گرم کردن از دستگاه‌های ایمن استفاده شود. هرگز مایعات زودشعله‌ور مانند الکل مستقیماً روی شعله حرارت داده نشوند، بلکه از حمام آب گرم (بن‌ماری) استفاده شود. در صورت آتش‌گیری مواد در ظرف کوچک، می‌توان با سرپوش مناسب آتش را خاموش کرد؛ در غیر این صورت از کپسول اطفای حریق استفاده و حادثه فوراً گزارش شود.

air

مواد فرار و تماس با پوست

کار با موادی مانند هیدروکسید آمونیوم، برم، منوکسید کربن، کلر، کلروفرم و اسید کلریدریک باید زیر هود انجام شود. از تماس مستقیم مواد شیمیایی با پوست و دهان باید خودداری و در صورت آلودگی، فوراً با آب و صابون شسته شود. استفاده از پوار برای برداشتن محلول‌های خطرناک با پی‌پت الزامی است. برخی ترکیبات مانند دی‌متیل‌سولفوکسید از پوست جذب می‌شوند و نیازمند احتیاط ویژه‌اند.

emergency

در صورت بلع تصادفی ماده‌ی شیمیایی

ماده نباید بلعیده شود؛ باید فوراً از دهان خارج و با آب فراوان شسته شود. در مورد اسید، با آب فراوان رقیق شود و هرگز استفراغ نشود؛ در مورد قلیا از سرکه، آب‌لیمو یا ماست استفاده شود؛ و در بلع فلزات سنگین، شیر یا سفیده‌ی تخم‌مرغ کمک‌کننده است.

qr_code_2

علائم و کدهای هشدار

روی برچسب مواد شیمیایی، علائم تصویری خطر و کدهای اختصاری درج می‌شوند؛ کدهای R فرازهای اخطاری (نوع خطر) و کدهای S فرازهای ایمنی (روش پیشگیری) را نشان می‌دهند. تمام مایعات شیمیایی باید سمی فرض شوند و از چشیدن یا استنشاق مستقیم آن‌ها خودداری شود؛ مخلوط کردن مواد ناشناخته نیز ممنوع است.

verified
در تماس ماده با چشم، فوراً با مقدار زیادی آب شسته و به پزشک مراجعه شود؛ در ظروف محکم بسته و در محل با تهویه‌ی مناسب نگهداری شود.

 

 

delete_sweepفصل ۱۴
delete_sweep

وسایل آزمایشگاهی و مدیریت پسماند

احتیاط در کار با تجهیزات و بی‌خطرسازی پسماندها

 
biotech

احتیاط در استفاده از وسایل آزمایشگاهی

بند ۳۷

پس از استفاده، وسایل تمیز و در جای مخصوص خود قرار گیرند. مقدار اضافی مواد شیمیایی توزین‌شده نباید به ظرف اصلی بازگردانده شود (مگر با اجازه‌ی مسئول آزمایشگاه). برای برداشتن پودرها از اسپاتول استیل استفاده شود. سلامت وسایل شیشه‌ای پیش از استفاده بررسی و پیش از اتصال دستگاه‌های الکتریکی، نوع جریان و ولتاژ کنترل شود.

local_fire_department

روش‌های بی‌خطرسازی پسماند

بند ۳۸

زباله‌های غیرخطرناک مانند زباله‌ی خانگی جداسازی و دفع می‌شوند، اما پسماندهای زیستی، شیمیایی، رادیواکتیو و فلزی آیین‌نامه‌ی خاص خود را دارند. رایج‌ترین روش، اتوکلاو کردن است: پسماندهای زیستی باید حداقل ۹۰ دقیقه در دمای ۱۲۱ درجه‌ی سانتی‌گراد اتوکلاو شوند. دو روش دیگر سوزاندن و گندزدایی شیمیایی (برای پسماند مایع زیستی) هستند.

  • نوک‌تیز و برنده (سوزن، لام، تیغه): در جعبه‌ی ایمنی مخصوص جمع‌آوری و پیش از دفع استریل شوند
  • میکروبی (کشت‌های میکروبی): در کیسه‌ی قابل‌اتوکلاو استریل و سپس دفع شوند
  • حیوانی (خون، بافت): اتوکلاو شوند؛ لاشه و مدفوع در کوره‌ی مخصوص سوزانده شوند
  • ژنتیکی (DNA نوترکیب): اتوکلاو و سپس دفع شوند
  • جامد عمومی غیرعفونی (دستکش، کاغذ): در کیسه‌ی نایلون محکم بسته و دفع شوند
  • رادیواکتیو: فقط طبق ضوابط سازمان انرژی اتمی و توسط افراد مجاز
  • شیمیایی: مواد قابل‌بازیافت (اتر، استون، الکل) در ظروف جداگانه به مسئول آزمایشگاه تحویل شوند

 

 

ac_unitفصل ۱۵
ac_unit

مواد فرار و نگهداری سرد

کار زیر هود و استفاده از یخچال، فریزر و سردخانه

 
air

مواد فرار و گردوغبارزا

بند ۳۹

هرگونه ماده‌ی فرار سمی، سرطان‌زا، خورنده یا آتش‌گیر می‌تواند آسیب جدی به بدن و سیستم تنفسی وارد کند؛ کار با این مواد باید زیر هود انجام شود. برای مواد خطرناک عفونی، جهش‌زا و DNA نوترکیب باید از هودهای کلاس III با فیلترهای هپا استفاده شود. هودهای زیستی به سه کلاس I، II و III تقسیم می‌شوند.

kitchen

سردخانه، یخچال و فریزر

بند ۴۰

پیش از قرار دادن هر نمونه، هماهنگی لازم انجام و مشخصات آن (نام، تاریخ، نوع نمونه، مدت نگهداری) در لیست ثبت شود؛ پس از خارج کردن نمونه نیز کارشناس آزمایشگاه باید در جریان قرار گیرد. باید در سریع‌ترین زمان ممکن اندازه‌گیری‌های لازم انجام و از انبار کردن بی‌مورد نمونه‌ها خودداری شود. اطلاعیه‌های نصب‌شده روی یخچال‌ها باید پیش از استفاده مطالعه شوند.

info
دانشجویان بدون هماهنگی با استاد راهنما یا کارشناس آزمایشگاه، مجاز به واگذاری مواد یا وسایل به دیگران نیستند؛ استفاده از دستگاه‌ها نیازمند تکمیل فرم رزرو است.

 

 

gavelفصل ۱۶
gavel

اصول اخلاقی و مقررات عمومی

آیین‌نامه‌ی رفتار دانشجویان و کارکنان در آزمایشگاه

 
school

آموزش، مسئولیت‌پذیری و نظم

  • همه‌ی دانشجویان پیش از شروع کار باید آموزش کافی دیده و آشنایی آنان با تجهیزات به تأیید مسئول آزمایشگاه برسد
  • استفاده از روپوش آزمایشگاه برای همه‌ی دانشجویان الزامی است
  • از قرار دادن لباس و وسایل شخصی روی میز یا سکوهای آزمایشگاه خودداری شود
  • تحویل کلید آزمایشگاه با پیشنهاد استاد راهنما و هماهنگی کارشناس انجام می‌شود؛ مسئولیت وسایل بر عهده‌ی تحویل‌گیرنده‌ی کلید است
  • ساعات حضور در روزهای تعطیل یا غیراداری باید با نظر کارشناس تعیین و در فرم مربوطه ثبت شود
  • پیش از هر آزمایش، مواد و وسایل موردنیاز با کارشناس هماهنگ و در فرم مخصوص ثبت شود
  • وسایل شیشه‌ای پس از استفاده در همان روز شسته و به محل اصلی بازگردانده شوند؛ جبران خسارت آن‌ها بر عهده‌ی دانشجوست
  • نمونه‌ها و وسایل باید برچسب‌گذاری و در محل مشخص نگهداری شوند
  • رعایت نظافت محل آزمایش الزامی و شوخی در حین کار ممنوع است
  • مراجعه به آزمایشگاه صرفاً برای استفاده از کامپیوتر، و تردد یا تجمع بی‌مورد باید کنار گذاشته شود
  • هیچ‌گاه به‌تنهایی در آزمایشگاه کار نکنید؛ در ساعات غیراداری، حضور همزمان با دیگران و اطلاع به نگهبان دانشکده ضروری است
  • بروز هرگونه مشکل در وسایل باید سریعاً اطلاع داده شود
savings

مصرف مسئولانه‌ی مواد و تجهیزات

  • انتقال دستگاه، ظروف شیشه‌ای یا مواد شیمیایی به خارج از آزمایشگاه تنها با اجازه‌ی کارشناس مجاز است
  • کار با اسیدها، حلال‌های آلی و مواد فرار خطرناک فقط زیر هود و با رعایت کامل اصول ایمنی مجاز است
  • استفاده از روش‌ها و مواد کم‌خطرتر، در صورت امکان، توصیه می‌شود
  • پیش از سفارش مواد شیمیایی، موجودی بررسی و با استاد راهنما و کارشناس هماهنگ شود؛ فقط مقادیر موردنیاز سفارش داده شود
  • برداشتن مستقیم مواد از ظرف اصلی توصیه نمی‌شود؛ از وسایل تمیز استفاده و از قرار دادن قاشق یا کاردک آلوده در ظروف مواد خودداری شود
  • مواد شیمیایی جدید باید از نظر برچسب، خطرات احتمالی و سلامت بسته‌بندی بررسی شوند
  • دانشجویان مسئول مشخص‌کردن و نگهداری صحیح مواد شیمیایی در حال استفاده هستند
  • ترازوهای الکتریکی باید تمیز نگهداری شده و جابه‌جا نشوند
  • استفاده از ظروف آزمایشگاه برای خوردن یا آشامیدن، و نگهداری مواد غذایی در یخچال آزمایشگاه ممنوع است
verified

یادآوری پایانی

پیش از استفاده از هر ماده، باید از خطرات، سمیت و نحوه‌ی نگهداری آن مطلع شد و نکات ایمنی را با دقت رعایت کرد. دانشجویان موظف‌اند با نصب برچسب‌های لازم، به‌ویژه روی مواد خطرناک، از بروز خطر برای سایرین جلوگیری کنند.
وبدا دانشگاه علوم پزشکی یاسوج