ایمنی در آزمایشگاه
راهنمای جامع اصول ایمنی، بهداشت فردی و پیشگیری از آلودگی در محیط آزمایشگاههای دانشگاهی، پژوهشی و بالینی — از پوشش و دستکش گرفته تا مواد شیمیایی، پرتوها و مدیریت پسماند.
راهنمای جامع اصول ایمنی، بهداشت فردی و پیشگیری از آلودگی در محیط آزمایشگاههای دانشگاهی، پژوهشی و بالینی — از پوشش و دستکش گرفته تا مواد شیمیایی، پرتوها و مدیریت پسماند.
۱۶ فصل، دستهبندیشده بر اساس نوع خطر و رنگ مرتبط با آن
حفاظت و پیشگیری از آلودگی کارکنان و دانشجویان
در آزمایشگاهها عوامل خطرساز متعددی مانند مواد شیمیایی، مواد عفونتزا، مواد رادیواکتیو، عوامل بیماریزای بیولوژیک، جریان الکتریسیته، وسایل مکانیکی، مواد آتشزا و سرطانزا، بخارات سمی و پسماندهای خطرناک وجود دارد که در صورت عدم رعایت اصول ایمنی میتوانند سلامت انسان را به خطر اندازند. آگاهی از این خطرات، رعایت نکات ایمنی و آشنایی با نحوهی مواجهه با آنها، از اصول اولیهی کار در آزمایشگاه محسوب میشود.
طراحی و فضاسازی آزمایشگاه در مراکز دانشگاهی، پژوهشی و بیمارستانی، آییننامهی خاص خود را دارد. برای نمونه، بخشهای اداری باید کاملاً از بخشهای آزمایشگاهی و فنی مجزا باشند و افراد برای دسترسی به این نواحی مجبور به عبور از بخشهای دیگر نباشند. فضای آبدارخانه و غذاخوری نیز باید با فاصلهی مناسب از قسمتهای آزمایشگاهی و فنی قرار گیرد.
دخانیات، تماس دست و ممنوعیت خوردن و آشامیدن
در تمامی بخشهای فنی آزمایشگاه، استعمال دخانیات (سیگار، پیپ و غیره) ممنوع است؛ این کار میتواند عامل مهمی برای ایجاد آتشسوزی در ارتباط با حلالهای قابلاشتعال (الکلها، اترها، استون، گزیلون و…) باشد. همچنین انتقال این وسایل از میز کار به دهان میتواند منبعی برای انتقال میکروارگانیسمها و توکسینها باشد.
هنگام کار در آزمایشگاه باید از تماس دست با صورت، چشم، گوش و بینی خودداری کرد. همچنین فروبردن قلم در دهان، جویدن ناخن و جویدن آدامس نیز باید کنار گذاشته شود.
در تمامی آزمایشگاهها، خوردن غذا، نوشیدن آشامیدنی و هر عملی که سبب تماس دست با دهان شود ممنوع است. بسیاری از مواد موجود در آزمایشگاه سمی یا سرطانزا هستند؛ برای نمونه آرسنیک تریاکسید، پتاسیم سیانید و باریم کلراید بسیار سمیاند و پلیاکریلآمید، آگارز و اتیدیوم بروماید سمی و سرطانزا محسوب میشوند. بخار برخی مواد رادیواکتیو نیز در صورت ترکیب با غذا یا نوشیدنی میتواند آسیب جدی وارد کند.
برخی عوامل میکروبی، قارچی و ویروسی نیز میتوانند آب، غذا و نوشیدنی را آلوده کنند؛ نمونههایی مانند خاک و آب آلوده، مدفوع دام و طیور یا خون و ادرار دام از این دستاند. از آنجا که بسیاری از نمونهها در یخچال و فریزر نگهداری میشوند، نگهداری هرگونه مادهی خوراکی یا آشامیدنی در آنها ممنوع است.
هرگز فراموش نکنید
هیچ مادهی غذایی یا آشامیدنی نباید در یخچال یا فریزر آزمایشگاه نگهداری شود.
انتخاب، استفاده، نگهداری و موارد الزامی
دستکش در اندازههای متفاوت و از جنس مناسب باید همیشه در تمام بخشهای فنی در دسترس باشد. دستکشهای لاتکس، نیتریل یا وینیل محافظت کافی ایجاد میکنند؛ اما انواع نازک لاتکس یا وینیل در برابر سوراخشدن با وسایل تیز محافظت کافی ندارند. دستکشها باید در اندازههایی تا مچ، آرنج و شانه در دسترس باشند.
دستکشها نباید حین کار تعویض شوند، بلکه این کار پس از اتمام کار انجام میشود (مگر در صورت آسیبدیدگی). کارکنان باید هنگام برخورد با دستکشهای آلوده، از آلودگی محیط و پوست جلوگیری کنند.
دستکشها نباید شسته و مجدداً استفاده شوند، زیرا کیفیت حفاظتی آنها کاهش مییابد؛ مواد شوینده ممکن است نفوذ مایعات از سوراخهای نامرئی را افزایش دهند و مواد ضدعفونیکننده نیز دستکش را تخریب میکنند. حلالهای آلی بهسرعت به دستکش لاتکس آسیب میزنند و برخی حلالها دستکش وینیلی را حل میکنند. دستکشهای لاستیکی خانگی را میتوان ضدعفونی و مجدداً استفاده کرد، اما در صورت بریدگی، سوراخ یا بدرنگی باید دور انداخته شوند.
پوشیدن دو جفت دستکش هنگام اتوپسی یا در شرایط احتمال آلودگی با خون و مایعات بدن دام توصیه میشود؛ آلودگی پوست با دو دستکش کمتر از یک دستکش رخ میدهد. حدود ۶ تا ۱۷ درصد افراد ممکن است به لاتکس حساسیت داشته باشند؛ در این موارد دستکشهای کمپروتئین، بدون پودر یا از جنس نیتریل و پلیاتیلن توصیه میشود.
استفاده از دستکش در چه مواردی الزامی است؟
هنگام نمونهگیری، انتقال نمونهها و انجام آزمایش؛ در تماس با بافت، خون، سرم، پلاسما، خاک و آب آلوده، ترشحات بدن دام، مواد ژنتیکی، کود حیوانی، پرندگان و حشرات؛ و نیز هنگام کار با اتیدیوم بروماید، نیترات نقره و اکریلآمید. در کشت میکروبی خاص، جراحی یا کار با DNA/RNA دام، دستکش استریل ضروری است.
جلوگیری از آسیب و آلودگی در کارهای روزمره
به هیچ وجه نباید سوزنهای استفادهشدهی سرنگ یکبار مصرف با دست جدا شوند یا درپوش روی آنها قرار گیرد. در صورت ناگزیر بودن، درپوش باید روی یک سطح قرار گیرد و تنها با کمک یک دست انجام شود.
هرگز نباید مایعات، بهویژه اسیدها، بازها و مواد شیمیایی، با دهان برداشته شوند؛ برای این کار باید از وسایل مخصوص پیپتکشی استفاده کرد. قطرات انتهایی نمونه نیز نباید با فشار زیاد خارج شوند، زیرا ممکن است آئروسل ایجاد کنند.
مهمترین اقدام پیشگیرانه، شستوشوی مکرر دستهاست؛ باید همیشه صابون (ترجیحاً مایع) و مواد ضدعفونیکننده در دسترس کارکنان باشد. پیش از هر فعالیتی که دست با مخاط چشم یا خراش پوستی تماس کامل دارد، شستوشو با آب جاری و صابون توصیه میشود؛ در نبود آب، میتوان از ژلهای پایهالکلی استفاده کرد. کرم مرطوبکننده میتواند التهاب ناشی از شستوشوی مکرر را کاهش دهد و بریدگیها باید با پانسمان غیرقابلنفوذ به آب پوشانده شوند.
شستوشوی دست در این موارد الزامی است
پس از تماس اتفاقی با خون، مایعات بدن دام، بافت یا آب آلوده؛ پیش و پس از تماس با مواد شیمیایی یا نمونهها؛ پس از پایان کار و پیش از ترک آزمایشگاه؛ پس از درآوردن دستکش یا پیش از پوشیدن دستکش جدید؛ و پیش از خوردن، آشامیدن، سیگار کشیدن، آرایش کردن یا تعویض لنز تماسی.در بخشهایی که با اسید، مواد سوزاننده یا خورنده کار میشود، باید جایگاه ثابتی برای شستوشوی چشم در نظر گرفته شود؛ عملکرد این وسایل باید بهطور هفتگی بررسی شود. در صورت آلودگی چشم و صورت با مواد شیمیایی، بهترین اقدام شستوشوی سریع با مقدار زیاد آب به مدت ۱۵ دقیقه است.
محافظت چشم و صورت، لباس، واکسیناسیون، کفش، مو، جواهرات و ریش
هنگام کار با مواد سمی، سوزاننده یا خطرناک، و در معرض پاشش خون یا مایعات بدن حیوان، باید از عینک حفاظتی یا ماسک چشم و صورت استفاده شود. ماسکهای تمامصورت پلاستیکی شفاف (مانند ماسک جوشکاری) برای کارهای طولانیمدت مناسباند. لنزهای تماسی، بهویژه انواع نرم، میتوانند حلالها و بخارات را جذب و در تماس با قرنیه نگه دارند؛ بنابراین کارکنان نباید بدون عینک یا ماسک حفاظتی از لنز تماسی استفاده کنند.
پوشیدن روپوش یا پوشش کامل بدن الزامی است. همهی کارکنان فنی باید حداقل از روپوش آستینبلند با جلوی بسته یا کت آزمایشگاهی با سرآستین بسته استفاده کنند. هنگام کار با مواد بسیار خطرناک میتوان از پیشبند یا روپوش یکبار مصرف غیرقابلنفوذ استفاده کرد. هنگام ترک بخشهای فنی، بهویژه در محلهای عمومی، باید روپوش خارج شود و در صورت آلودگی با مواد خطرناک، بلافاصله تعویض گردد. پوششهای آلوده نباید برای شستوشو از آزمایشگاه خارج شوند (نه به منزل و نه به خشکشویی).
برنامهی واکسیناسیون (بهویژه هپاتیت B)، تست پوستی مایکوباکتریوم توبرکلوزیس و معاینات دورهای باید برای کارکنان در نظر گرفته شود. زنان باردار و افراد دارای نقص سیستم ایمنی نباید در بخشهای پرخطر فعالیت کنند.
کفشها باید راحت، دارای کف لاستیکی و پوشانندهی کامل پا باشند. کفشهای پارچهای که مواد شیمیایی را جذب میکنند مناسب نیستند؛ کفشهای چرمی یا مصنوعی غیرقابلنفوذ توصیه میشود.
موها باید پشت سر جمع شوند تا از تماس با سطوح آلوده و پراکندهشدن ارگانیسمها جلوگیری شود، و از تماس با وسایل چرخانی مانند سانتریفیوژ یا میکروتوم دور بمانند. همین اصول دربارهی ریش آقایان نیز صادق است؛ ریش بلند میتواند در استفاده از دستگاههای کمکتنفسی نیز مشکلساز شود.
بهجز حلقهی ازدواج، استفاده از جواهرات توصیه نمیشود، زیرا ممکن است به وسایل گیر کنند، در مواد آلوده آویزان شوند یا در مواد شیمیایی حل شوند.
وسایل تیز و برنده، تجهیزات تنفسی و دوش اضطراری
هنگام کار با سوزن، اسکالپل و شیشههای شکسته باید نهایت دقت بهکار رود. در صورت امکان، جابهجایی وسایل تیز باید با روشهای مکانیکی (مانند فورسپس) انجام شود. سوزنهای استفادهشده نباید بریده، خم یا شکسته شوند؛ باید بلافاصله در محفظههای مقاوم، ترجیحاً جعبههای ایمنی (Safety Box)، قرار داده شوند و پیش از پر شدن کامل، طبق اصول صحیح دفع گردند.
وسایل کمکتنفسی مناسب باید در دسترس کارکنان باشد تا آنها را در برابر تنفس مواد آلوده، گردوغبار، میکروارگانیسمها و بخارات مضر محافظت کند؛ بهویژه جایی که کنترل فنی کافی نیست یا وجود مادهی خطرناک با حواس قابلتشخیص نیست. در مواردی که میزان اکسیژن کمتر از ۱۹.۵ درصد باشد یا ماهیت خطر مشخص نباشد، باید از وسایل تنفسی با کپسول اکسیژن فشار مثبت استفاده شود؛ افراد استفادهکننده باید آموزش لازم را دیده باشند.
در بدو ورود به هر آزمایشگاه، محل دوش اضطراری باید شناسایی شود. این دوشها، بهویژه در بخشهای کار با مواد سوزاننده، باید در محل مناسب نصب شوند و دمای آب آنها معتدل باشد. عملکرد دوشها و سیستم فاضلاب آنها باید بهطور متناوب بررسی شود.
وسایل شیشهای، سانتریفیوژ، کرایوستات و میکروتوم
سانتریفیوژ باید حداقل آئروسل ممکن را ایجاد کند و پیش از روشنکردن باید از بسته بودن کامل درب اطمینان حاصل شود. از سانتریفیوژ کردن لولههای بدون درپوش حاوی خون، ادرار یا مایعات قابلاشتعال باید خودداری شود، زیرا خلأ ایجادشده میتواند باعث آئروسلسازی یا انفجار مایعات قابلاشتعال شود. سانتریفیوژ باید بهطور منظم با محلول هیپوکلریت سدیم (رقت ۱ به ۱۰) ضدعفونی شود.
در صورت شکستن یا مشکوکشدن به شکستن لوله، موتور باید خاموش شده و به مدت ۳۰ دقیقه صبر شود، سپس اقدام به تمیزکاری و ضدعفونی گردد.
این وسایل دارای تیغهی برنده هستند که میتوانند باعث بریدگی پوست شوند. در میکروتوم، بافتهای غوطهور در پارافین برش داده میشوند که عموماً آلودهکننده نیستند؛ اما کرایوستات، به دلیل کار با بافت منجمد و ناثابت، وسیلهای بسیار خطرناک محسوب میشود و نیازمند رعایت توصیههای ایمنی ویژه است.
سطوح، نگهداری مواد خطرناک، ضدعفونی و عوامل میکروبی
سقف، دیوار، کف و سطوح میزها باید غیرقابلنفوذ باشند و بلافاصله پس از آلودگی یا پایان کار روزانه با هیپوکلریت سدیم (رقت ۰.۵ درصد) یا سفیدکنندهی خانگی رقیقشده (۱ به ۱۰) ضدعفونی شوند.
معرفها و مواد سمی باید در قفسههای عایق از نظر خروج بخار نگهداری شوند، نه بر اساس حروف الفبا. اسیدها و قلیاها باید زیر سطح چشم و محفظههای بزرگ نزدیک زمین نگهداری شوند؛ مطابق برگهی اطلاعات ایمنی هر ماده.
یخچالها، فریزرها، بنماری و سانتریفیوژ باید مرتب و طبق برنامهی زمانبندی مسئول آزمایشگاه ضدعفونی شوند؛ در موارد آلودگی مهم، این کار باید فوراً انجام شود. تجهیزات باید پیش از انتقال برای تعمیر، ضدعفونی گردند و هنگام تمیزکاری از دستکش، گان و لباس حفاظتی مناسب استفاده شود.
کارکنان باید با مشورت مسئول آزمایشگاه، روشهای حفاظتی تعیینشده را رعایت کنند. تفکیک وسایل و نواحی تمیز از آلوده اهمیت زیادی دارد؛ تلفنها، دستگیرهی درها و صفحهکلیدها ممکن است آلوده باشند و لازم است بر روی آنها برچسب هشدار نصب شود. افرادی که با دست بدون دستکش با این وسایل در تماساند باید پس از تماس دستها را بشویند و از تماس دست با صورت پرهیز کنند.
راههای خروج، کودکان، کمکهای اولیه، وسایل شخصی، زباله، حیوانات و تزئینات
خروجیها و راهروها نباید مسدود باشند؛ زباله یا وسایل غیرقابلاستفاده در مسیر خروج قرار نگیرد و درهای خروجی نباید قفل یا مسدود باشند. وسایل آتشنشانی و دوش اضطراری باید در معرض دید و دسترس باشند.
به هیچ وجه کودکان و افراد زیر ۱۶ سال نباید وارد آزمایشگاه شوند.
باید جعبهی کمکهای اولیه و مکانی برای ارائهی آن در آزمایشگاه وجود داشته باشد.
کیف پول، کت، کفش، لیوان، لباس، غذای بستهبندینشده یا دارو نباید در قسمت فنی آزمایشگاه نگهداری شوند.
از تجمع زباله باید جلوگیری شود؛ زبالهها حداقل روزی یکبار طبق ضوابط پسماند آزمایشگاهی دفع گردند.
با نصب توری و سمپاشی، از ورود حشرات و جوندگان جلوگیری شود؛ حیوانات خانگی نباید وارد بخش فنی شوند.
استفاده از وسایل جشن باید سازمانیافته باشد؛ از وسایل تزئینی الکتریکی، شمع و هر موردی که خطر آتشسوزی را افزایش میدهد نباید استفاده کرد.
خطر برقگرفتگی و نکات پیشگیرانه
برقگرفتگی به دو صورت رخ میدهد: تماس مستقیم، زمانی که فرد سهواً با هادی برقدار سالم تماس مییابد؛ و تماس غیرمستقیم، زمانی که در اثر نقص عایق، بدنهی فلزی دستگاهی برقدار میشود و فرد با آن سطح در تماس است. عوارض برقگرفتگی میتواند شامل اختلال قلبی و عصبی، سوختگی، از دست دادن حافظه، نابینایی و ناشنوایی و لختهشدن خون باشد.
ماوراءبنفش، مادونقرمز، لیزر و مایکروویو
پرتوهای غیریونساز، پرتوهایی هستند که انرژی هر فوتون آنها (کمتر از ۱۲.۴ الکترونولت) برای یونیزهکردن مادهی بیولوژیک کافی نیست. امواج ماوراصوت نیز از این دسته محسوب میشوند، با این تفاوت که تنها در محیط مادی منتشر میشوند؛ در حالی که پرتوهای الکترومغناطیسی در خلأ نیز منتشر میشوند.
طول موج ۱۰۰ تا ۲۸۰ نانومتر (UV-C) خاصیت میکروبکشی دارد. تابش بیشازحد میتواند باعث ورم ملتحمه و قرنیه، سوختگی شبکیه، آفتابسوختگی، چروک پوست، آبمروارید و افزایش خطر سرطان پوست شود. شیشههای مخصوص و عینکهای تیره محافظت مناسبی ایجاد میکنند.
عمدتاً توسط پوست و چشم جذب میشود و میتواند باعث سوختگی و تیرگی پوست شود؛ در مواجههی طولانیمدت، خطر آبمروارید یا آسیب بینایی وجود دارد. افزایش فاصله از منبع، شدت پرتو را کاهش میدهد و استفاده از عینک مخصوص برای کار با سطوح داغ الزامی است.
به دلیل شدت بالا میتوانند باعث تخریب آنی بافت یا کوری لحظهای شوند. نگاه مستقیم به پرتو یا مشاهدهی آن با وسایل نوری (دوربین، تلسکوپ) خطرناک است؛ استفاده توسط افراد غیرمتخصص ممنوع است و برای لیزرهای با توان بیش از ۰.۵ میلیوات، استفاده از عینک و محافظ پوست مخصوص ضروری است.
جذب این امواج میتواند به شکل گرما یا اثرات غیرحرارتی ظاهر شود؛ بافتهای حساس مانند چشم و سیستم عصبی مرکزی (بهویژه مغز) آسیبپذیرترند. اثرات احتمالی شامل آبمروارید، اختلال در تنظیم دمای بدن، سردرد و کاهش اشتها است؛ بنابراین بهتر است کمتر در معرض این امواج قرار گرفت.
اصول کلی حفاظت
عدم تابش غیرضروری، کاهش سطح پرتو تا حداقل ممکن، نصب علائم خطر، کنترل ورود به نواحی محدود، عدم تعمیر دستگاهها توسط افراد غیرمتخصص، و استفادهی الزامی از وسایل حفاظت فردی.
دستهبندی، خطرات و نکات نگهداری
خطرات اصلی شامل خفگی ناشی از جابهجایی اکسیژن هوا، خروج و انبساط ناگهانی گاز، انفجار در اثر گرما یا ضربه، و پرتابشدن کپسول در صورت آسیب به قسمت بالایی آن است.
هرگز
از رگولاتور مخصوص اکسیژن برای گازهای دیگر استفاده نکنید و روی رگولاتور از مواد روغنی یا گریس استفاده ننمایید؛ این کار میتواند به واکنش انفجاری بینجامد.
مایعات قابلاشتعال، مواد فرار و علائم هشدار
هنگام کار با مواد قابلاحتراق مانند بنزن و اتر باید از نزدیک کردن آنها به شعله خودداری کرد. فقط مقادیر موردنیاز سفارش داده شود؛ مواد قابلاشتعال در ظروف ایمن یا یخچال مخصوص نگهداری شوند و برای گرم کردن از دستگاههای ایمن استفاده شود. هرگز مایعات زودشعلهور مانند الکل مستقیماً روی شعله حرارت داده نشوند، بلکه از حمام آب گرم (بنماری) استفاده شود. در صورت آتشگیری مواد در ظرف کوچک، میتوان با سرپوش مناسب آتش را خاموش کرد؛ در غیر این صورت از کپسول اطفای حریق استفاده و حادثه فوراً گزارش شود.
کار با موادی مانند هیدروکسید آمونیوم، برم، منوکسید کربن، کلر، کلروفرم و اسید کلریدریک باید زیر هود انجام شود. از تماس مستقیم مواد شیمیایی با پوست و دهان باید خودداری و در صورت آلودگی، فوراً با آب و صابون شسته شود. استفاده از پوار برای برداشتن محلولهای خطرناک با پیپت الزامی است. برخی ترکیبات مانند دیمتیلسولفوکسید از پوست جذب میشوند و نیازمند احتیاط ویژهاند.
ماده نباید بلعیده شود؛ باید فوراً از دهان خارج و با آب فراوان شسته شود. در مورد اسید، با آب فراوان رقیق شود و هرگز استفراغ نشود؛ در مورد قلیا از سرکه، آبلیمو یا ماست استفاده شود؛ و در بلع فلزات سنگین، شیر یا سفیدهی تخممرغ کمککننده است.
روی برچسب مواد شیمیایی، علائم تصویری خطر و کدهای اختصاری درج میشوند؛ کدهای R فرازهای اخطاری (نوع خطر) و کدهای S فرازهای ایمنی (روش پیشگیری) را نشان میدهند. تمام مایعات شیمیایی باید سمی فرض شوند و از چشیدن یا استنشاق مستقیم آنها خودداری شود؛ مخلوط کردن مواد ناشناخته نیز ممنوع است.
احتیاط در کار با تجهیزات و بیخطرسازی پسماندها
پس از استفاده، وسایل تمیز و در جای مخصوص خود قرار گیرند. مقدار اضافی مواد شیمیایی توزینشده نباید به ظرف اصلی بازگردانده شود (مگر با اجازهی مسئول آزمایشگاه). برای برداشتن پودرها از اسپاتول استیل استفاده شود. سلامت وسایل شیشهای پیش از استفاده بررسی و پیش از اتصال دستگاههای الکتریکی، نوع جریان و ولتاژ کنترل شود.
زبالههای غیرخطرناک مانند زبالهی خانگی جداسازی و دفع میشوند، اما پسماندهای زیستی، شیمیایی، رادیواکتیو و فلزی آییننامهی خاص خود را دارند. رایجترین روش، اتوکلاو کردن است: پسماندهای زیستی باید حداقل ۹۰ دقیقه در دمای ۱۲۱ درجهی سانتیگراد اتوکلاو شوند. دو روش دیگر سوزاندن و گندزدایی شیمیایی (برای پسماند مایع زیستی) هستند.
کار زیر هود و استفاده از یخچال، فریزر و سردخانه
هرگونه مادهی فرار سمی، سرطانزا، خورنده یا آتشگیر میتواند آسیب جدی به بدن و سیستم تنفسی وارد کند؛ کار با این مواد باید زیر هود انجام شود. برای مواد خطرناک عفونی، جهشزا و DNA نوترکیب باید از هودهای کلاس III با فیلترهای هپا استفاده شود. هودهای زیستی به سه کلاس I، II و III تقسیم میشوند.
پیش از قرار دادن هر نمونه، هماهنگی لازم انجام و مشخصات آن (نام، تاریخ، نوع نمونه، مدت نگهداری) در لیست ثبت شود؛ پس از خارج کردن نمونه نیز کارشناس آزمایشگاه باید در جریان قرار گیرد. باید در سریعترین زمان ممکن اندازهگیریهای لازم انجام و از انبار کردن بیمورد نمونهها خودداری شود. اطلاعیههای نصبشده روی یخچالها باید پیش از استفاده مطالعه شوند.
آییننامهی رفتار دانشجویان و کارکنان در آزمایشگاه
یادآوری پایانی
پیش از استفاده از هر ماده، باید از خطرات، سمیت و نحوهی نگهداری آن مطلع شد و نکات ایمنی را با دقت رعایت کرد. دانشجویان موظفاند با نصب برچسبهای لازم، بهویژه روی مواد خطرناک، از بروز خطر برای سایرین جلوگیری کنند.